Digitalizacija srpskog kulturnog nasleđa

Saopštenje Audiovizuelnog arhiva i centra za digitalizaciju Srpske akademije nauka i umetnosti

Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU) vodeća je naučna i kulturna institucija u Srbiji. Arhiv akademije, osnovane 1841. godine, značajna je riznica ne samo najvažnijih dokumenata srpske kulture, već i vrednosti svetskog nasleđa. Pored toga, pod nadzorom SANU nalazi se i arhiv Srpske pravoslavne crkve u Sremskim Karlovcima, sa izuzetnom zbirkom koja obuhvata period od petnaestog do devetnaestog veka.

Zgrada Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu

Osnivanje Audiovizuelnog arhiva i centra za digitalizaciju (AVA SANU)

Da bi sačuvala i javnosti predstavila najvažnije i najvrednije delove građe kojom raspolaže, SANU je 2017. godine osnovala svoj Audiovizuelni arhiv i centar za digitalizaciju. U vreme osnivanja centra za digitalizaciju SANU je postavila izuzetne zahteve. Zbog značaja i vrednosti građe koja se čuva u njenoj biblioteci i arhivu, digitalizaciju treba sprovoditi na najvišem nivou, u skladu sa najstrožim standardima i jasno definisanim postupcima digitalizacije.

Neprocenjiv značaj građe koju treba digitalizovati postaje očigledan iz činjenice da ona sadrži i povelje i zakone srpskih vladara iz 14. i 15. veka. Inter alia, ovde čuvamo originalne rukopise naših najpoznatijih pisaca, prepisku najvažnijih srpskih naučnika i pisaca, više od 3.000 slika, crteža, skulptura, umetničku zbirku, originalne partiture dela srpskih kompozitora, fotoarhive sa oko 10.000 fotografija i negativa.

Marginalije uz prvo izdanje „Srpskog rječnika“ Vuka St. Karadžića (1818) / Biblioteka SANU, Rv 46/

Apijanova knjiga „Istorija Rima“, Venecija, 1477 /Biblioteka SANU, R8 1/

Jedan digitalni studio nalazi se i u zgradi akademije, ali se sedište Audiovizuelnog arhiva i centra za digitalizaciju nalazi u drugoj, obližnjoj zgradi. Zauzima oko 800 kvadratnih metara na tri nivoa i radi sa šest digitalnih radnih stanica. Postoji i jedan digitalni studio u Sremskim Karlovcima, gde se digitalizuju pomenuti crkveni arhivi.

Digitalizacija prema najstrožim industrijskim standardima

Da bi postigao najbolji kvalitet digitalizacije kulturnog nasleđa, AVA SANU se odlučio za nabavku sistema Phase One, sledeći primer najvažnijih arhiva i muzeja na svetu.

Digitalne radne stanice akademije opremljene su kamerama Phase One (iXG 100MP, iXG 50MP i XF 80MP), objektivima Schneider i alatima softvera Capture One specijalizovanim za kulturno nasleđe. Oprema se nalazi u prostoriji projektovanoj posebno za tu svrhu, u kojoj su svi faktori koji utiču na digitalno snimanje (na primer: boje zidova, temperatura prostorije, vlažnost vazduha) pod kontrolom i regulisani.

Studio za digitalizaciju AVA SANU

U ustanovi radi dvanaest saradnika, među kojima su dva stručna savetnika i šest operatera. Održavanje informatičke opreme povereno je specijalizovanoj kompaniji koja svakodnevno prati servere i uređaje za skladištenje podataka, kao i pravljenje rezervnih kopija digitalizovane građe.

Čak i najbolji alati za digitalizaciju mogu dati rezultate umerenog kvaliteta ako se o njima ne staraju stručnjaci i dobro obučeni operateri. U poslednjih nekoliko meseci AVA SANU je držao intenzivne, svakodnevne obuke za svojih šest operatera, koji su upoznali i savladali sve faze procesa digitalizacije.

Stručnjak za digitalizaciju tokom savetovanja

Obuke drže stručnjaci za digitalizaciju koji imaju izuzetno iskustvo u digitalnoj fotografiji, kao i u procesima digitalizacije kulturnog nasleđa. U januaru je Phase One organizovao dvodnevnu radionicu na kojoj su stručnjaci iz Mađarske (članovi odeljenja za digitalizaciju kompanije Tripont) održali kratku obuku o kamerama Phase One i predstavili neke funkcije softvera Capture One. Sledeća radionica, obuka najvišeg nivoa „Specijalista za kulturno nasleđe“, održana je u aprilu 2019. godine.

Postupci digitalizacije kulturnog nasleđa

S obzirom na značaj i vrednost građe koju treba digitalizovati, kao i na osetljivost materijala, tim AVA SANU izrađuje detaljan opis čišćenja materijala, kao i idealnog procesa njegove obnove i rukovanja njime. To je izuzetno važan i osetljiv deo procesa digitalizacije, bez kojeg bi arhivska građa bila izložena mogućim oštećenjima.

Operater tokom korišćenja opreme Phase One i softvera Capture One

Projekti i planovi za budućnost

U narednim godinama rad AVA SANU biće usmeren pre svega na sopstveno kulturno nasleđe. U tom smislu, prioritetni projekti uvek su povezani sa posebno vrednim zbirkama Arhiva SANU i Biblioteke SANU, kao i sa izuzetnom građom koja se čuva u Arhivu u Sremskim Karlovcima i u Umetničkoj zbirci SANU. Pored ovih kulturnih dobara, AVA SANU digitalizuje sve publikacije (knjige, naučne časopise) koje je SANU objavila od svog osnivanja 1841. godine, što znači blizu 16.000 dokumenata.

U međuvremenu, AVA SANU namerava da zaključi sporazume o strateškoj saradnji sa različitim kulturnim institucijama u Srbiji, kao i sa drugim institucijama koje čuvaju neprocenjive kulturne predmete.

Namera AVA SANU je da bude prepoznat kao uzorni model u svim oblastima digitalizacije kulturnog nasleđa. Ta namera stoji i iza nabavke sistema Phase One, kao i iza rigoroznih metodoloških treninga i obuke operatera. U toku je i organizovanje Istraživačkog centra AVA SANU, u kojem ćemo ispitivati efikasnost postupaka digitalizacije, u pogledu kvaliteta i vremena digitalizacije. Rezultate ćemo objaviti na veb-sajtu AVA SANU.

Gore navedeni ciljevi postavljaju ozbiljne izazove pred AVA SANU u celini, ali sa skromnijim ciljevima ne bismo mogli da ispunimo stroga očekivanja SANU, pa smo mogli da izaberemo samo vrhunski kvalitet bez kompromisa.

Sve fotografije u ovoj objavi snimili su Branislav Vojnović i Veselin Milunović.