Digitalizacija u Mađarskom prirodnjačkom muzeju

Potpuna digitalizacija zbirke leptira Mađarskog prirodnjačkog muzeja (MTM) započela je u martu 2021. Pritom se fioke sa eksponatima snimaju digitalnom slikom visoke rezolucije na radnoj stanici uređenoj u jednoj prostoriji zbirke leptira. Radni tok su isplanirali i nadziru saradnici zbirke leptira (Zsolt Bálint, Gergely Katona i Balázs Tóth), a digitalnom kamerom visoke rezolucije rukuje Andrea Bényi.

MTM, zajedno sa zbirkama u depozitu, čuva skoro 1,8 miliona primeraka leptira u oko 12 hiljada muzejskih fioka sa staklenim poklopcem. Među primercima leptira koji se drže suvi i zaštićeni od svetlosti, najstariji dokazano potiču iz vremena pre 1800-ih. Sadržaj fioka se u velikim crtama može klasifikovati na sledeći način: (1) osnovna zbirka, (2) dopunski delovi zbirke i (3) delovi zbirke koji čekaju obradu.

Zsolt Bálint, glavni muzeolog Mađarskog prirodnjačkog muzeja. Foto: Dániel Bedő©

Osnovna zbirka: sastoji se iz dva dela, (a) nacionalne zbirke (Karpatski basen) i (b) svetske zbirke. Razvrstavanje primeraka vrši se prema njihovom taksonomskom položaju. U nacionalnoj zbirci materijal leptira je određen do nivoa vrste i evidentiran u ormarskom katastru (szekrénykataszter). Podatke o primercima pojedinih delova zbirke uneli smo u bazu podataka (revidirane grupe, zaštićeni ili posebno retki leptiri). Materijali svetske zbirke, takođe u ormarskom katastru, uglavnom su određeni do nivoa vrste, ali brojni delovi zahtevaju taksonomsku reviziju zbog proširenja izazvanih primercima koji neprekidno pristižu, pa se oni gotovo neprekidno uređuju.

Dopunske zbirke: ovde ubrajamo delove zbirke koje tretiramo odvojeno od osnovne zbirke. To su (a) delovi zbirke od značaja za istoriju nauke ili (b) posebni delovi zbirke. Od značaja za istoriju nauke su serije fioka sa primercima leptira sačuvanim iz klasičnog perioda lepidopterologije (XVIII–XIX veka) (Frivaldszky, Koy, Ochsenheimer i Treitschke), a posebnim se smatraju razvojni oblici, herbarijum lisnih mina leptira i zbirka preparata polnih organa.

U delovima zbirke koji čekaju obradu nalaze se (a) pravilno preparirani, etiketirani i uglavnom po rodu (genus) razvrstani materijali, koje možemo rasporediti u delove osnovne zbirke tek nakon taksonomske revizije odgovarajućeg dela zbirke; ili (b) primerci koji čekaju preparaciju i etiketiranje, da bi sa njima moglo da počne naučni i muzeološki rad i da bi mogli da uđu u osnovnu zbirku.

U nastavku predstavljamo jednu istorijsku zbirku i nekoliko delova zbirke. U njima su podaci o vrsti i taksonomskoj klasifikaciji, mestu, vremenu i sakupljaču svakog pojedinog primerka dostupni u bazi podataka.

Foto: Mađarski prirodnjački muzej©

Zbirka Ochsenheimer

692 vrste, 1.554 primerka, 30 fioka

Ferdinand Ochsenheimer (1767–1822), bečki glumac, bio je prvi koji je objavio višetomno monografsko delo o evropskim leptirima. Njegovu zbirku je 1823. otkupio Nacionalni muzej. U poplavi 1838. veliki deo je uništen. Sačuvani primerci su na prelazu vekova razvrstani u osnovnu zbirku. Kasnije ih je Lajos Kovács (1900–1971) potražio i izdvojio u nekoliko fioka. Prema njegovim beleškama čini se da je nameravao da identifikuje tipske primerke i da napravi katalog izdvojenog materijala.

Svetska zbirka kljunastih leptira

9 naziva grupa vrsta, 219 primeraka, 3 fioke

Drevnost podfamilije (Libytheinae; „kljunasti leptiri“) potvrđuju fosilni ostaci. Više njihovih vrsta nestalo je već u novom veku i praktično se smatraju istrebljenim. Zbog toga kljunasti leptiri predstavljaju podfamiliju dnevnih leptira sa najmanjim brojem vrsta. U svetskoj muzejskoj zbirci nalazi se polovina poznatih vrsta, među njima i primerak koji je uhvatio neko od naših čuvenih sakupljača (Kálmán Kittenberger, Sámuel Fenichel, László Almássy). Jedina evropska vrsta osvojila je Karpatski basen u XX veku. Taj proces se dobro može pratiti na materijalu od jedne fioke u nacionalnoj zbirci.

Zbirka leptira tokom digitalizacije.

Foto: Dániel Bedő©

Svetska zbirka srodnika „csillangó“ leptira

90 naziva grupa vrsta, 1.069 primeraka, 67 fioka

Predstavnici tribusa (Troidini; „ptičji leptiri“) ubrajaju se među najefektnije leptire i veoma su traženi među privatnim kolekcionarima. Zbog toga njihovo sakupljanje, trgovinu i istraživanje regulišu stroge međunarodne konvencije. Zbirka MTM pored primeraka mnogih retkih vrsta ima značaj i za istoriju nauke, jer se u njoj nalazi zbirni materijal koji su ulovili mnogi veliki putnici (npr. Lajos Biró, Sámuel Fenichel, Gyula Madarász), kao i nekoliko tipskih primeraka. Zbirka pruža važan uzorni materijal i za istraživanja u nauci o materijalima i biofizici. Podaci o primercima su evidentirani.

Zbirka „pepecs“ (Eupitheciini) iz Karpatskog basena

81 vrsta, 16.163 primerka, 41 fioka

Predstavnike tribusa (Eupitheciini; „patuljasti merači“) intenzivno su istraživali već sredinom XIX veka, u doba Austrougarske monarhije, Friedrich Treitschke, Imre Frivaldszky i Ottó Bohatsch. Po mišljenju mnogih, to je jedna od najtežih grupa leptira za određivanje, a povrh toga i najraznovrsnija. Interesovanje mađarskih istraživača za grupu nije slabilo ni kasnije. Lajos Kovács (1900–1971) bio je taj koji je revidirao rasprostranjenost vrsta pronađenih u fauni Mađarske, a njegov učenik András Vojnits (1941–2021) postao je specijalista za ovu srodničku grupu, koji je otkrio i naučno opisao više stotina vrsta. Deo Eupitheciini svetske zbirke (ovde nepredstavljen) slične je veličine, ali je po broju vrsta mnogo značajniji i veoma bogat tipskim materijalom.

Foto: Mađarski prirodnjački muzej©

Svetska zbirka irizirajućih oblika (Apaturinae)

57 naziva grupa vrsta, 669 primeraka, 17 fioka

Podfamilija (Apaturinae; „irizirajući leptiri“) rasprostranjena je po čitavoj Zemlji. Posebno veliki broj vrsta dostiže u tropima Starog sveta, kao i na američkom kontinentu. U Africi nisu raznovrsni. U Karpatskom basenu javljaju se samo tri vrste, ali je i ovaj deo zbirke značajan (deset fioka, skoro hiljadu primeraka). Mužjaci su uglavnom upadljivih boja, jer krljušti na površini njihovih krila prelivaju duginim bojama. U najnovije vreme i njih intenzivno istražuju naučnici u oblasti materijala.

Foto: Mađarski prirodnjački muzej©

Autor članka je Zsolt Bálint, glavni muzeolog Mađarskog prirodnjačkog muzeja.

Naslovnu fotografiju snimio je Dániel Bedő©